ବିରଳ ଜୈବ ବିବିଧତା

ଭୂ-ଜୈବିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ  ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ପାଲେଆର୍କଟିକ  ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋ-ମାଲାୟାନ୍ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂଯୋଗସ୍ଥଳ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟ୍ସ୍ପଟରେ ଉଭୟ ପ୍ରାନ୍ତର ପ୍ରଜାତିମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଭୂତାତ୍ତ୍ୱିକ, ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଭୌଗୋଳିକ ଜଟିଳତା, ହିମାଳୟର ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଅକ୍ଷରେ ଜୈବିକ ବିବିଧତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ବିଶେଷ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ହିମାଳୟ କେବଳ ଏକ ପର୍ବତ ନୁହେଁ, ଏହା ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଜୈବ-ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରର ମିଳନ ସ୍ଥଳ । ଏହାର ଗଠନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତା ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ନୁହେଁ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ଏବଂ ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ବ୍ୟାପକ ଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ

ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ପ୍ରକାରର ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ୧୨ଟି ପ୍ରଜାତି କେବଳ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ସ୍ଥାନୀୟ ଅଟନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲଙ୍ଗୁର ଏବଂ ଅତି-ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ବାମନ ଘୁଷୁରି  ଅନ୍ୟତମ ।  ଏହି ବିରଳ ପ୍ରଜାତିର ମାଙ୍କଡ଼ କେବଳ ଭୁଟାନ ଏବଂ ଭାରତର ଆସାମର କିଛି ଅଂଶରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପଟୁମାଟି ନିର୍ମିତ ତୃଣଭୂମିଗୁଡ଼ିକ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ମହାବଳ ବାଘଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ସେହିପରି ପାହାଡ଼ ପାଦଦେଶରେ ପ୍ରବାହିତ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଏବଂ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ନଦୀ ଡଲଫିନ୍ ମାନଙ୍କର ବଂଶ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସହାୟକ ହେଉଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ବିଶ୍ୱର ଶେଷ କିଛି ସଂଖ୍ୟକ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ବଣୁଆ ମଇଁଷି ଏବଂ ବିପଦାପନ୍ନ ବାରଶିଙ୍ଗା ବା ସ୍ୱାମ୍ପ ଡିୟର ବର୍ତ୍ତମାନ ଦକ୍ଷିଣ ନେପାଳ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର କେତେକ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି ।

ସରୀସୃପ

ଯଦିଓ ହିମାଳୟ ଜୈବ ବିବିଧତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରୀସୃପ ଏବଂ ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ବ୍ୟାପକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇ ନାହିଁ, ତଥାପି ଅତିକମରେ ୧୭୫ ପ୍ରକାରର ସରୀସୃପ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ୫୦ଟି ପ୍ରଜାତି ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନୀୟ  ଅଟନ୍ତି । ଏଠାରେ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନୀୟ ବଂଶ ରହିଛି, ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଜାତି ହେଉଛି 'ମିକ୍ଟୋଫୋଲିସ୍ ଅଷ୍ଟେନିଆନା'  ନାମକ ଏକ ଏଣ୍ଡୁଅ ବା ଗୋଧି ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବ, ଯାହା କେବଳ ଏହାର 'ହୋଲୋଟାଇପ୍' ବା ମୂଳ ନମୁନା ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ଜଣାଶୁଣା । ଅନ୍ୟ କେତେକ ବଂଶର ପ୍ରଜାତି ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ମାତ୍ରାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ଏବଂ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଓଲିଗୋଡନ୍ , ସାଇର୍ଟୋଡାକ୍ଟିଲସ୍  ଏବଂ ଜାପାଲୁରା ପ୍ରମୁଖ । ହିମାଳୟର ସରୀସୃପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ୨୮ % ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀ

ହିମାଳୟ ଜୈବ ବିବିଧତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରାୟ ୧୦୫ ପ୍ରକାରର ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀ ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିମଧ୍ୟରୁ ୪୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତି ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦା । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ହେଉଛନ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବେଙ୍ଗ ।ତଥାପି, ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରଜାତିର 'ସିସିଲିଆନ୍'  ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ ଗୋଡ଼ ନଥିବା ଏବଂ ସାପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀ। ଏଥି ମଧ୍ୟରୁ 'ଇକ୍‌ଥିଓଫିସ୍ ସିକିମେନସିସ୍'  ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି, ଯାହା ଉତ୍ତର ଭାରତ ଏବଂ ପୂର୍ବ ନେପାଳର ପ୍ରାୟ ୧,୦୦୦ ରୁ ୧,୫୫୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।

ମଧୁର ଜଳର ମାଛ

ହିମାଳୟ ଜୈବ ବିବିଧତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ବଡ଼ ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ— ସିନ୍ଧୁ , ଗଙ୍ଗା  ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରର ମାଛ ପ୍ରଜାତିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି । ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରଜାତିର ମାଛ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅତ୍ୟଧିକ ଶୀତଳ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଜଳପଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଏହି କଠିନ ପରିବେଶ ଯୋଗୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସୀମିତ । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଏଠାରେ ମିଳୁଥିବା ପ୍ରାୟ ୨୭୦ଟି ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରୁ ମାତ୍ର ୩୦ଟି ପ୍ରଜାତି ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନୀୟ ଅଟନ୍ତି ।