ସାହିତ୍ୟକୁ ଦେଶର ସୀମାରେ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଇ ପାରେନା

ଜଣେ ସାହିତ୍ୟ ସାଧକ କଦାପି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନର, ରାଜ୍ୟର ବା ଦେଶର ସୀମାରେ ବାନ୍ଧିହୋଇ ରହିପାରେ ନାହିଁ । ତାର କୌଣସି ସୀମାବଦ୍ଧତା ନଥାଏ । ତା’ର ସୃଷ୍ଟି ଫୁଲର ମହକ ଭଳି ସୀମା ପାର କରି ଚାରି ଆଡେ ବ୍ୟାପିଯାଏ । ସେଥିପାଇଁ ସାହିତ୍ୟକାରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଅତୁଳନୀୟ ସେ କେବଳ କୌଣସି ଏକ ଦେଶର ହୋଇ ରହିପାରେ ନାହିଁ ତେଣୁ ସେ ଅଜାଣତରେ ହୋଇଯାଏ ।

ଜଣେ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକତାବାଦୀ ଏହାହିଁ ହେଉଛି କାରଣ ବିଶ୍ୱର ମହାନ ହୋଇଥିବା ଅନେକ ସାହିତ୍ୟକାରଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧି ନରହି ପୂରା ବିଶ୍ୱର ସାହିତ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି । ଯେମିତି ରୋମା ରୋଲା ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ ଫରାସୀ ଲେଖକ ତଥା ନାଟ୍ୟକାର ଥିଲେ ରୁଷ/ ସୋଭିଏତ୍‌ ୟୁନିଅନର ମ୍ୟାକ୍ସିମ୍‌ ଗୋର୍କି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲେଖକ ୱିଲିୟମ୍‌ ସେକ୍ସପିୟର ଜଣେ ଇଂରାଜୀ କବି, କବିତା ପଣ୍ଡିତ, ନାଟ୍ୟକାର ଏବଂ ଅଭିନେତା ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ନାଟକଗୁଡିକ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରାଯାଇଛି । ହଁ, ଏହା ସତ୍ୟ ଯେ ଏହି ସାହିତ୍ୟଗୁଡିକୁ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ପହଞ୍ଚାଇବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଲୋକମାନଙ୍କର । କାରଣ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସାହିତ୍ୟଗୁଡିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ ନକରାଯାଇଛି, ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ମାନ୍ୟତା ପାଇପାରିବ ନାହିଁ ।

ଆମ ଦେଶରେ ଅନେକ ଉଚ୍ଚକୋଟିର ସାହିତ୍ୟକାର ଏବଂ ଉପନ୍ୟାସକାର ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାନୀୟ, ପ୍ରାନ୍ତୀୟ, ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ସୀମାରୁ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ , ତାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିପାରି ନାହିଁ । ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆମ ଦେଶର ପ୍ରଖ୍ୟାତ ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ଉପନ୍ୟାସକାର ଏବଂ ଗାଳ୍ପିକ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ନାମ ନିଆଯାଇପାରେ । ଶରତଚନ୍ଦ୍ର ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟ ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଙ୍ଗୀୟ ଉପନ୍ୟାସକାର ତଥା କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ଲେଖକ ଥିଲେ । ସେ ବଙ୍ଗଳାର ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ଉପନ୍ୟାସକାର । ତାଙ୍କର ଅଧିକାଂଶ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗ୍ରାମୀଣ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀ, ସେମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ସେମାନେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ସଙ୍କଟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ତତ୍କାଳୀନ ବଙ୍ଗଳାର ସାମାଜିକ ଜୀବନର ଝଲକ ମିଳିଥାଏ । ବିଶେଷକରି ସେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର ମନକୁ ଜାଣିବା ସହିତ ଚରିତ୍ରର ଦିଗଗୁଡିକୁ ତାଙ୍କ ଉପନ୍ୟାସରେ ତୋଳି ଧରିଛନ୍ତି । ଏଇଥିପାଇଁ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ରୋଷେଇଘର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇଛନ୍ତି ଏଭଳି ଜଣେ ଉପନ୍ୟାସକାର ଯାହାଙ୍କୁ ମାକସିମ ଗୋର୍କୀଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ । ଏଯାବତ୍‌ ୍‌ତାଙ୍କୁ ବେଙ୍ଗଲର ସୀମାରୁ ବାହାରକୁ ଆଣିବାପାଇଁ ସଫଳ ହୋଇପାରିଲୁ ନାହିଁ । କି;ୁ ଶରତ ବାବୁଙ୍କର ଜୀବନୀ ଆୱାରା ମସିହାର ଲେଖକ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭାକର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଟିକୁ କରିବାପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ସାଧ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ।

ଏହି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶରତ ବାବୁଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ସୀମାରୁ ବାହାର କରି ,ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଚେତନାକୁ ବିଶ୍ୱ ସମ୍ମୁଖରେ ତୋଳି ଧରିବା । କାରଣ ତାଙ୍କ ଲେଖାଗୁଡିକ ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସମାଜ ପ୍ରଗତିର ପୂରକ. ବାସ୍ତବରେ ତାଙ୍କ ଲେଖାଗୁଡିକରେ ଅଛି ଜୀବନର ବାସ୍ତବତା, ସେଠାରେ ନାହିଁ କଳ୍ପନାର ଜାଲ । ତାଙ୍କ ଲେଖାଗୁଡିକ ପାଠକ ମନ ଭିତରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଉନ୍ନତ ଚିନ୍ତା ଚେତନା ଆଉ ଚରିତ୍ରର ବଳିଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ବର୍ତ୍ତମାନ ସମାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଚାରିତ୍ରିକ ପତନକୁ ରୋକିବାକୁ ହେଲେ ଶରତ ସାହିତ୍ୟରେ ଥିବା ଉନ୍ନତ ଚିନ୍ତା ଆଜି ସମାଜ ପାଇଁ ବାସ୍ତବରେ ଜରୁରୀ । ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମସୀହା ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା । ଆମେ ଏହି ବିବୃତ୍ତିକୁ ପ୍ରକୃତରେ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିବୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନିଜକୁ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମୟକୁ ଯିବା ଏବଂ ଆମର ଧାରଣାକୁ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା । ମହାନ ମାର୍କସ୍‌ବାଦୀ ଚିନ୍ତନକାର ଶିବଦାସ ଘୋଷ କେବଳ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାହିତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିନାହାଁନ୍ତି, ସେ ଏହାର ମୂଳତ‰ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି । ସମାଜବାଦୀ ଏକତା କେନ୍ଦ୍ର କେବଳ ‘ଅଲ ବେଙ୍ଗଲ ଶରତ ଶତାବ୍ଦୀ କମିଟି’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିନାହିଁ, ବରଂ ‘ଅଲ ଇଣ୍ଡିଆ ଶରତ ଶତବାର୍ଷିକୀ କମିଟି ଗଠନ କରିଛି ଏବଂ ପୂରା ଉତ୍ସାହରେ ସାରା ଦେଶରେ ସେମିନାର ଏବଂ ସାଧାରଣ ସଭା ଆୟୋଜନ କରିଛିଛ ମୁଁ (ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭାକର) ଏହି କମିଟି ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଡିତ ଥିଲି । ବଳାଇ ଚାନ୍ଦ ମୁଖୋପାଧ୍ୟାୟ (ବୋନୋଫୁଲ) ‘ଅଲ ବଙ୍ଗଳା ଶରତ ଶତାବ୍ଦୀ କମିଟି’ର ସଭାପତି ଥିବାବେଳେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଗୁଜୁରାଟୀ କବି ଉମାଶଙ୍କର ଯୋଶୀ‘ ଅଲ ଇଣ୍ଡିଆ ଶରତ ଶତାବ୍ଦୀ କମିଟିର ସଭାପତି ଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ଦୁଇ ଯୁଗ୍ମ ସଚିବ ଥିଲେ ମାଣିକ ମୁଖୋପାଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧର ଲେଖକ ବହୁ ନାମୀଦାମୀ ହିନ୍ଦୀ ସାହିତି୍ୟକମାନେ ଏହି କମିଟିର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ ।

ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ମହାଦେବୀ ବର୍ମାଙ୍କର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ସେ ଶରତଙ୍କର ଜଣେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସକ ଥିଲେ । ସଚିବ ହୋଇଥିବାରୁ ମୋତେ ପ୍ରାୟ ଭାରତରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ପଡିଲା । ମୁଁ କହିବି ମୋର ଗୋଡ ଡେଣା ପାଲଟି ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ମୁଁ ଦୁଇ ବର୍ଷ ଉଡ଼ିବାକୁ ଗଲି । ଏଠାରେ ଭ୍ରମଣର ଅର୍ଥ କେବଳ ଭ୍ରମଣର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ, ମୋତେ ସଭାଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରିବାକୁ ପଡିଲା । ଏହାର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରେ କାରଣ ଚଉଦ ବର୍ଷ ଧରି ଗବେଷଣା କରିବା ପରେ ମୁଁ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ‘ଆୱାରା ମସିହା ଜୀବନୀ ଲେଖିଲି । ୧୯୭୨ ମସିହାରୁ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ଜଣାଶୁଣା ପତ୍ରିକା ‘ସାପ୍ତାହିକ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ’ରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା ଏବଂ ୧୯୭୩ ମସିହାରୁ କାଲିକଟରୁ ‘ଜୀବନ ପ୍ରଭାତ’ନାମକ ଏକ ସାପ୍ତାହିକରେ ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା ଦୁଇ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ଭ୍ରମଣ ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଏବଂ ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ମୋତେ ଘେରି ରହିଥିଲେ ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚରାଗଲା ଏବଂ ମୁଁ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲି ଯେ ବଙ୍ଗଳାର ଏକ ଛୋଟ ଗାଁରେ ଜନ୍ମିତ ଜଣେ ଅଜ୍ଞାତ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ସମଗ୍ର ଦେଶକୁ ଅତିଷ୍ଠ କରିଦେଇଥିଲେ, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ନିକଟତର କରିଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ ଦେଶ ଏକଜୁଟ ହୋଇଛି ଏବଂ ସଂସ୍କୃତି ସାହିତ୍ୟର ଦେଶକୁ ଏକ କରିବାର ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତି ଅଛି । ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ସରକାର ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ ।

ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଲେଖକ, ସମାଲୋଚକ ଏବଂ ଇତିହାସକାରମାନେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ । ଏହିପରି ଏକ ସେମିନାରରେ ବଙ୍ଗୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସ ଲେଖିଥିବା ଡକଫର ସୁକୁମାର ସେନ୍‌ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସମ୍ମାନିତ ସ୍ଥାନରେ ରଖି ନଥିଲେ । କି;ୁ ମୋର ଭାଷଣ ପରେ ସେ ହସୁଥିଲେ ଏବଂ ସହଜରେ ପଚାରିଥିଲେ, ‘ଦେଶର ଲୋକମାନେ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏତେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଭଲ ପାଆନ୍ତି କି ?’ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲି, ‘ହଁ । ସାରା ଦେଶରେ ଏହି ଉତ୍ସାହୀ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ତାଙ୍କ ଲୋକପ୍ରିୟତାକୁ ପ୍ରମାଣ କରେ ନାହିଁ କି? ’ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ପରିଦର୍ଶନ ସମୟରେ ମୁଁ ଶରତ ବାବୁଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅନେକ ନୂତନ ସୂଚନା ଜାଣିପାରେ । ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧି ନିଜେ ମହାଦେବ ଦେଶାଇଙ୍କୁ ଗୁଜରାଟୀରେ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁବାଦ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ସେହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ‘ବିରାଜ ବହୁ ’, ‘ବିନ୍ଦୁର ଛେଲେ’, ‘ରାମର ସୁମତି ଏବଂ ‘ମେଜ ଦିଦି’ ଯଦି ମୁଁ ସମାଜବାଦୀ ଏକତା କେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଜଡିତ ନଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏତେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜାଣିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇ ପାରିନଥାନ୍ତି । ମୁଁ ତାଙ୍କ / ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭେଟିଥିଲି ଭାଗଲପୁରର ବଙ୍ଗାଳୀ ଟୋଲାରେ ତାଙ୍କ ଭଣଜା ମୋତେ ପୁଣି ଥରେ ଭେଟି ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ‘ବଙ୍ଗାଳୀ ସାହିତ୍ୟ ସମ୍ମେଳନ (ବଙ୍ଗାଳୀ ସାହିତ୍ୟ ସମାଜ) ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରିଥିଲା ସମଗ୍ର ସହରଟି ସେତେବେଳେ ଶରତ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ମନେ ହେଉଥିଲା ।